دولتهای مختلف همواره با چالشهای اقتصادی و اجتماعی متعددی روبرو بودهاند، اما یکی از مسائلی که به طور خاص در سالهای اخیر توجهها را به خود جلب کرده، فرار نخبگان از ایالات متحده آمریکا است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور پیشین ایالات متحده، با ارزیابیهای خاص خود، بر این باور است که سیاستهای او، عامل اساسی در کاهش این پدیده و بلکه الهامبخش برای بازگشت نخبگان به وطن خواهد بود.
به طور کلی، نخبگان علمی، اقتصادی و فرهنگی هر کشور سنگ بنای توسعه و پیشرفت آن جامعه به شمار میروند. از طرفی، فرار نخبگان، به معنای ترک کشور برای جستجوی فرصتهای بهتر در کشورهای دیگر، میتواند به بروز مشکلات زیادی برای کشور مبدا منجر شود. آمریکا به عنوان یکی از بزرگترین و پیشرفتهترین کشورها در زمینههای علمی، فناوری و اقتصادی، همیشه به جاذبهای برای نخبگان از سراسر جهان شناخته میشده است. اما با آغاز برخی تحولات در دوران ریاستجمهوری ترامپ، نگرانیها در خصوص فرار نخبگان از این کشور افزایش یافت.
ترامپ اعتقاد دارد که یکی از دلایل اصلی فرار نخبگان، عدم جذب و حمایتهای کافی از سوی دولت ایالات متحده بوده است. او بر این نکته تأکید دارد که ضعف در سیاستهای مالیاتی، نبود مشوقهای لازم برای سرمایهگذاران و تحصیل کردگان، و نیز چالشهای اجتماعی و مدنی، میتواند باعث ترک کشور توسط افراد مستعد و با استعداد شده و در نهایت به تضعیف زیرساختهای علمی و اقتصادی کشور منجر شود.
از دیگر عواملی که ترامپ به آن اشاره کرده، میتوان به سیاستهای مهاجرتی سختگیرانه اشاره کرد. در دوران ریاستجمهوری وی، قوانین مهاجرتی شدت بیشتری یافت و بسیاری از افراد مستعد که به دنبال تحصیل یا کار در آمریکا بودند، با موانع قابل توجهی روبرو شدند. این وضعیت علاوه بر آنکه انگیزه نخبگان خارجی برای پیوستن به جمعیت آمریکا را کاهش داد، بلکه باعث فرار بعضی از نخبگان داخلی نیز شد که به دلیل نارضایتی از سیاستهای جاری، کشور را ترک کردند.
به طور مشخصتر، ترامپ به تاثیر نارضایتی از هزینههای زندگی، افزایش مالیاتها و تبعات ناخواسته بحرانهای اقتصادی اشاره کرده و آنها را جزو دلایل مهم فرار نخبگان قلمداد میکند. طبق آمارهای منتشر شده، بسیاری از افراد تحصیلکرده و متخصص در حوزههای مختلف، به سمت کشورهای دیگر نظیر کانادا، آلمان و استرالیا روانه شدهاند. این موضوع نه تنها به کاهش ذخایر انسانی آمریکا کمک کرده، بلکه باعث نگرانیهایی در خصوص آینده اقتصادی و اجتماعی کشور نیز شده است.
برخی منتقدان ترامپ بر این باورند که او خود بخش قابل توجهی از این معضل را با سیاستهای جنجالی و فراگیر خود شامل توهین به دیگر نهادها و قومیتها به وجود آورده است. به عبارت دیگر، سیاستهای عوامفریب و جنجالی او به نوعی موجب ایجاد فضای بیاعتمادی در جامعه شدهاند و افراد بیشتری را به فکر ترک کشور انداختهاند. دولتهای بعدی باید ابزاری کارآمد برای جذب و نگهداشتن نخبگان پیدا کنند و این امر را با ایجاد بسترهای مناسب، حمایت از تحقیقات و توسعه فناوریهای نوین میسر سازند.
راجعه به آینده، بسیار مهم است که چگونه میتوانیم چالش فرار نخبگان را مدیریت کنیم و آن را به یک فرصت تبدیل نماییم. هرچند ترامپ بر این باور است که سیاستهای بهتر میتوانند نخبگان را به کشور بازگردانند، اما واقعیت این است که باید تقاضای نخبگان برای باقیماندن در ایالات متحده با ایجاد شرایط مطلوب، افزایش یابد.
در نهایت، وضعیت فرار نخبگان تنها یک مسأله فردی نیست، بلکه مسئلهای ملی و حاکمیتی به شمار میرود. نیاز به یک مشاورهی همهجانبه و تشریک مساعی از سوی تمامی نهادها و سازمانهای دولتی و غیردولتی برای پایداری این سرمایههای انسانی و بازگشت آنها به کشور همچنان احساس میشود. این امر نه تنها به ضمانت پیشرفت پایدار ایالات متحده کمک خواهد کرد، بلکه زمینه را برای یک جامعهی پویا و خلاق ایجاد خواهد کرد.