امام خمینی (ره) یکی از چهرههای برجسته تاریخ معاصر ایران به شمار میرود که تأثیرات عمیق و ماندگاری بر روندهای اجتماعی و سیاسی کشور داشته است. از آغاز دهه 1940 میلادی (1320 شمسی) و به ویژه در سال 1341 شمسی، نقش ایشان به عنوان رهبر نهضت اسلامی و مبارزه با رژیم پهلوی به وضوح آشکار گردید. اما این سؤال اساسی مطرح میشود که آیا امام خمینی پیش از سال 1341 در عرصه کنشگری سیاسی و اجتماعی فعال بودهاند و نقشآفرینی کردهاند؟
برای بررسی این موضوع، ضروری است به مراحل مختلف دوران زندگی امام خمینی (ره) و اثرگذاریهای ایشان در زمینههای مختلف نگریسته شود. ایشان در تاریخ 24 شهریور 1281 در شهرستان خمین به دنیا آمدند و از سنین جوانی به تحصیل علم و دین پرداختند. پس از گذراندن دورههای مختلف آموزشی در حوزه علمیه، در سال 1321 شمسی به عنوان یک عالم دینی به درجه اجتهاد نائل آمدند و به تدریس علوم اسلامی در قم پرداخته و جایگاه ویژهای در میان طلاب و فضلا یافتند.
یکی از مراحل حائز اهمیت در زندگی امام خمینی، تأسیس کتابخانه اسلامی و نیز ترویج مبانی فکری و معارفی اسلام در دهه 1320 شمسی بود. ایشان با تأسیس مرکز یادگیری اسلامی، به ترویج اصول اسلامی و اندیشههای ناب پرداختند و در این زمان نه تنها در میان طلاب بلکه در سطح جامعه به شکل قابل توجهی شناخته شدند. این اقدامات ابتدایی او به مثابه بذرهایی بود که بعدها به ریشهدار شدن نهضت اسلامی در ایران کمک کرد.
به علاوه، امام خمینی با تأسیس مؤسسهها و انجمنهای مذهبی، به بررسی مشکلات اجتماعی و اقتصادی جامعه ایرانی پرداخته و به ابراز نظرات سیاسی و اجتماعی خود در راستای اصلاح وضع موجود پرداختند. یکی از أبرز تلاشهای ایشان در سالهای 1330 تا 1332 شمسی، حمایت از نهضت ملی شدن صنعت نفت به رهبری محمد مصدق بود. امام خمینی تحت تأثیر این نهضت، نظریات خود را در انتقاد از رژیم شاه و وابستگیهای خارجی مطرح کردند و به این طریق به تبیین مواضع سیاسی خود پرداختند.
در سال 1338، با افزایش مشکلات اجتماعی و معضلات موجود در جامعه، امام خمینی پیامهایی در انتقاد از ظلم و فساد حکومت ارسال کردند و بر لزوم وحدت مسلمانان تأکید کردند. این پیامها، نه تنها در داخل کشور، بلکه در خارج از ایران نیز مورد توجه قرار گرفت و در بسیاری از مساجد و مراکز اسلامی خوانده شد. بدین ترتیب، نقش ایشان در گسترش افکار انقلابی و دینی بهطور شفاف به تصویر کشیده شد.
بهعلاوه در سالهای پیش از 1341، امام خمینی در جریان محدودیتهای اجتماعی و دینی پیش آمده در رژیم پهلوی، در راستای حمایت از مبارزات اجتماعی و فرهنگی به مقابله با سرکوبهای سیاسی پرداختند. ایشان در این زمان با تأسیس نهادهای مذهبی و جوامع فرهنگی، به آگاهی رسانی در خصوص حقوق مردم و انتقاد از فساد حکومتی ادامه دادند.
بیشک، نقشآفرینی امام خمینی پیش از سال 1341، زمینهساز تحولات عظیمی در پیروزی انقلاب اسلامی سال 1357 شد. از طریق فعالیتهای فکری، اجتماعی و سیاسی، ایشان جامعه را به سمت بیداری و مقاومتی همگانی سوق دادند. مُحرّکهای این فعالیتها تا پیش از سال 1341، در واقع منتج از تجارب و بینشهای عمیق اسلامی ایشان بود که بعدها به اوج خود رسید و زمینهساز نهضت اسلامی ایران گردید.
به طور کلی، میتوان گفت که امام خمینی (ره) پیش از سال 1341 در عرصههای مختلف کنشگری فعال بودهاند و با تأسیس و هدایت نهادهای مذهبی، ایجاد پیوندهای اجتماعی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی، نقش مهمی در شکلدهی به رویدادهای سیاسی و اجتماعی ایران ایفا کردند. این تلاشها به تدریج منجر به فرآیند نهضت اسلامی و در نهایت پیروزی انقلاب اسلامی گردید که تغییرات بنیادینی در ساختار سیاسی و اجتماعی ایران به همراه داشت.