قانون جنجالی که به بن بست رسید؛ پیشرفتهای زمینگیر قانون جوانی جمعیت در کجا متوقف شد؟
قانون جوانی جمعیت، از جمله قوانین جنجالی و مورد بحث در جمهوری اسلامی ایران، در سالهای اخیر به موضوعی مهم و قابل توجه تبدیل شده است. این قانون با هدف افزایش نرخ تولد و جوانسازی جمعیت ایران به تصویب رسید، اما حالا به نظر میرسد که روند اجرایی و پیشرفتهای آن دچار مشکلات و بنبستهایی شده است که نیاز به بررسی دقیق دارد.
یکی از اهداف اصلی قانون جوانی جمعیت، تشویق خانوادهها به فرزندآوری بیشتر و افزایش جمعیت کشور است. با توجه به نگرانیهای معطوف به پیری جمعیت و کاهش نرخ تولد در ایران، شورای اسلامی کشور در سال ۱۳۹۹ به تصویب این قانون پرداخت. این قانون به مسئولین و نهادهای مرتبط، وظایف و محولاتی را در راستای تسهیل شرایط خانوادهها برای فرزندآوری ارائه میدهد. اما آیا این اهداف محقق شدهاند؟
بسیاری از منتقدین بر این باورند که شرایط اقتصادی و اجتماعی ایران، بهویژه پس از شیوع ویروس کرونا، آسیبهای جدی به خانوارها وارد کرده و این خود مانع اصلی افزایش نرخ تولد و جوانسازی جمعیت به شمار میآید. از طرفی برخی از برنامههای این قانون، نظیر تسهیلات مالی برای خانوادههای دارای فرزند بیشتر و خدمات بهداشتی و درمانی، به دلیل کمبود منابع مالی و بیتوجهی به اجرا، به شکلی ناقص و ناکارآمد باقی ماندهاند.
در نهایت، نبود توازن بین هدفگذاریها و واقعیتهای موجود در جامعه سبب شده است که این قانون نه تنها به اهداف خود نرسد، بلکه امور مربوط به کنترل و کاهش جمعیت نیز به رنگواژهای شفاف از فعالیتهای اجتماعی تبدیل شود. به عنوان مثال، بسیاری از خانوادهها با توجه به هزینههای بالای زندگی، شرایط اقتصادی نامساعد و بحرانهای بینظیر اجتماعی، تصمیم به کاهش فرزندآوری گرفتهاند و این مسئله در تضاد با اهداف قانون جوانی جمعیت قرار دارد.
برخی نهادها نظیر وزارت بهداشت و درمان و سازمانهای مرتبط با امور اجتماعی مسئولیتهایی در قبال این مسئله دارند. پس از گذشت حدود چهار سال از تصویب این قانون، صحبتهای متناقض و اظهارنظرهای گوناگونی از سوی مسئولین در مورد وضعیت اجرایی آن به گوش میرسد. به عنوان مثال، گزارشهایی نشان میدهند که برخی از برنامهها به دلیل نبود اعتبار کافی تقویت نشده و بسیاری از تسهیلات بهطور جامع به مردم ارائه نشده است.
علاوه بر این، اجرای برنامههای آموزشی و ترویجی در زمینه خانوادهمحوری و افزایش فرزندآوری نیز به دلیل ناتوانی در ایجاد تغییرات رفتارشناختی در جامعه، با چالشهایی روبهرو شده است. در این راستا، باید نظارت بر کیفیت اجرای این قانون و بررسی دقیق اثرات آن در جامعه بهطور مستمر مورد توجه قرار گیرد.
در نهایت، باید بیان کرد که قانون جوانی جمعیت، که به عنوان راهکاری برای افزایش جمعیت و رفع بحران پیری جمعیت مورد بررسی قرار گرفته، به دلیل فقدان زیرساختهای لازم و عدم اجرای مؤثر، به بنبست مواجه شده است. به نظر میرسد که تنها با بررسی و اصلاح جدی سیاستها و برنامهها و در نظر گرفتن واقعیتهای اقتصادی و اجتماعی میتوان به تحقق اهداف این قانون امیدواری داشت.
در این شرایط، ایجاد یک تأسیساتی برای مشاوره، پشتیبانی اقتصادی، و فرهنگسازی در راستای فرزندآوری و تعادل زندگی خانوادگی، از مهمترین گامهایی است که میتواند به تحقق اهداف قانون جوانی جمعیت کمک کند. لذا، نیاز به همکاری و همفکری بین نهادهای دولتی، خصوصی و جوامع محلی احساس میشود تا راهکارهای کارآمد برای غلبه بر چالشهای موجود در این زمینه ارائه گردد.
مسئولیت تحقق اهداف قانون جوانی جمعیت بر عهده تمامی بخشهای جامعه است و تنها از طریق همکاریهای گسترده و تغییرات بنیادین در رویکردها میتوان به پیشرفتهای چشمگیر در این راستا دست یافت.